कीर्तिपुरको सिंगो बजारलाई नै समातेको रहेछ प्रहरीले। नेताहरू को कहाँ छन् भन्ने थाहा नहुँदा सिंगो बजार नै उठाइदिएपछि छान्न पाइन्थ्यो। त्यसैले घरबेटी, डेरावाल सबैलाई उठाएर ल्याएको रहेछ।
२०४६ सालको जनआन्दोलनको तयारी थियो। त्यतिबेला अनेरास्ववियूको उपत्यका समन्वय गर्ने जिम्मामा थिएँ। र, अनेरास्ववियू केन्द्रीय सदस्य पनि थिएँ। अध्यक्ष तुलबहादुर गुरुङ थिए। शंकर पोखरेल उपाध्यक्ष र घनश्याम भुसाल महासचिव थिए। हाम्रो योजना ७ फागुनमा न्युरोडमा जम्मा भएर प्रदर्शन गर्ने थियो। वाम मोर्चा र कांग्रेसबीच मोर्चा तयार भइसकेको थियो। र, सबैले आ-आफ्नो तयारी गरिरहेका थिए।
वाम मोर्चा र कांग्रेसले आ-आफ्ना तयारी अगाडि बढाएका थिए। अनेरास्ववियूका नेता-कार्यकर्ताहरू क्याम्पस-क्याम्पसमा झण्डा बनाउन व्यस्त थियौं। धेरैभन्दा धेरै झण्डा तयार पार्ने योजना अनेरास्ववियूको थियो। ७ फागुनमा सडकमा निस्किने सघन तयारीमा थियौं हामी। त्यतिबेला कीर्तिपुर होस्टेलमा बस्थें। कीर्तिपुरको चौरमा दिनभरि झण्डा बनाउँदै बस्थ्यौं।
त्यतिबेला क्याम्पसहरूमा प्रहरी हत्तपत्त प्रवेश गर्दैनथ्यो। अहिलेजस्तो जस्तोसुकै केसमा पनि प्रहरी क्याम्पसमा प्रवेश गर्छ। त्यतिबेला कुनै पनि क्याम्पस र त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय कार्यालयको हाताभित्र प्रहरी प्रवेशलाई एकदमै अस्वाभाविक र नकारात्मक रूपमा लिइन्थ्यो। शैक्षिक प्रतिष्ठानमा जथाभावि प्रहरी पठाउँदा त्यसले पञ्चायतविरुद्ध झन् बढी उत्तेजना फैलाउँछ भनेर पञ्चहरूले सकेसम्म होस्टेल, क्याम्पसभित्र प्रहरीलाई पठाउँदैनथे। पठाउनै परेमा क्याम्पस प्रमुखको अनुमति लिन्थे। यस मामिलामा पञ्चायती प्रशासन धेरै कडा थियो।
कलेज आसपास र भित्रै पनि जासुसहरू पर्याप्त परिचालन भएका हुन्थे। तर, क्याम्पस परिसरमा अलिकति राजनीतिक गतिविधि गर्न पाइन्थ्यो। क्याम्पसभित्र सुरक्षित महशुस हुन्थ्यो।
हामी ७ फागुन अगाडि २-३ दिनदेखि लगातार झण्डा बनाइरहेका थियौं। झण्डा बनाउने, बेलुका-बेलुका डल्लो टेम्पोमा राखेर क्याम्पस-क्याम्पसमा पुर्याउने गर्थ्यौं। त्यतिबेला डल्लो टेप्पो हुन्थ्यो। त्यसमा सिसाको झ्याल थिएन, कालो कपडाले झ्याल छेकेको हुन्थ्यो। केही देखिँदैनथ्यो। त्यसैले टेम्पोमा हालेर झण्डाहरू विभिन्न ठाउँ पुर्याउन सहज हुन्थ्यो। पाटन, महाराजगञ्ज, ताहाचललगायत विभिन्न क्याम्पसमा रातिराति झण्डा पुर्याउँथ्यौं।
७ फागुनमा मेरो नेतृत्वमा न्युरोडमा प्रदर्शन गर्ने सल्लाह थियो। म त्यसैको तयारीमा थिएँ। ६ फागुन दिउँसो पनि झण्डा बनायौं। बेलुकी विभिन्न स्थानमा पुर्यायौं। नेविसंघका बालकृष्ण खाँण, एनपी साउद, चन्द्र भण्डारीलगायत नेता थिए। एनपी साउद कीर्तिपुर होस्टेलमै बस्थे- म ‘क’ र उनी ‘ख’ ब्लकमा। त्यस दिन होस्टेलमा प्रहरी आउँछ र पक्रेर लैजान्छ भनेर विद्यार्थीहरू लाखापाखा लागे।
हामी खाना खाइसकेपछि प्रायः कीर्तिपुर होस्टेलको बाहिर लबीमा टीभी हेर्थ्यौं। त्यतिबेला टीभी पनि भर्खरै आएको थियो। राति ११ बजेसम्म बसेर टेलिभिजन हेरिन्थ्यो। नेपाल टेलिभिजनको रात्रिकालीन प्रसारण शुरु हुँदा बज्ने ‘श्रीमान् गम्भीर नेपाली’ गीतदेखि अन्तिममा बजाइने ‘श्रीमान् गम्भीर नेपाली’सम्म हेरिन्थ्यो। अर्थात्, बीचमा प्रसारण हुने कुनै कार्यक्रम छुटाइँदैनथ्यो।
मेसमा छिटो-छिटो खाना खाएर टीभी अघिल्तिर सिट कब्जा गर्न दौडिन्थे। एक दिन होस्टेलमा नेताहरू लाखापाखा लाग, प्रहरीको हस्तक्षेप हुन सक्छ भन्दै विद्यार्थीहरू कराए। हामी त फ्रन्टलाइनकै भयौं। त्यतिबेला मैले ‘हामी कोही होस्टेल छोड्दैनौं, सबै यहीं बस्नुपर्छ। हामीलाई यहींबाट लग्छ भने लैजाओस्’ भनेर सबै साथीहरूलाई सहमत गराएँ। तर पछि, नेविसंघका साथीहरूले लुसुलुसु होस्टेल छोडेछन् । हामीलाई थाहै भएन।
हामी ६ फागुनसम्म होस्टेलमै थियौं। त्यो दिन खाना खाएर शंकर पोखरेल, म, हितकाजी गुरुङ, अर्जुन सुब्बा, डिल्ली उप्रेतीलगायत साथीहरू सल्लाह गरिरहेका थियौं। त्यसपछि शंकरजीले ‘प्रहरीले छापा मार्नसक्छ, किन हामी सबै समातिने, भोलि र पर्सि आन्दोलन गर्नुछ। तपाईं झन् भोलि न्यूरोडमा जानेपर्नेछ’ भनेर मलाई भन्नुभयो। त्यसपछि आज होस्टेल नबसौं भन्ने सल्लाह भयो। मैले भनें, ‘सबैको अगाडि होस्टेल छोड्नहुन्न, त्यसरी छाड्दा विद्यार्थीले के भन्लान् ?’ उहाँले भन्नुभयो, ‘यस्तो कुरामा अल्झिनु हुँदैन। आज नयाँबजार गएर सुतौं।’ त्यसपछि होस्टेलभन्दा माथि साथीहरूको डेरामा गएर बस्ने कुरा भयो।
राति साढे ८ बजेतिर नयाँ बजारतिर उकालो लाग्यौं। बजारको मुख्य चोकमा पुगेपछि सबैजना एकै ठाउँ नसुतौं भन्ने सल्लाह भयो। हामीले शंकरजीलाई मदन भन्ने साथीको डेरामा पठायौं । डिल्ली उप्रेतीको आफ्नै कोठा थियो, त्यतै जानुभयो। हितकाजी गुरुङ र म अर्जुन सुब्बाको कोठामा गयौं। अर्जुनजीको कोठा पाँगा दोबाटोमा थियो। उहाँ बस्नुभएको घरमै राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको शाखा कार्यालय थियो। भोलि न्युरोड जानुपर्नेछ, पक्कै समातिन्छ भनेर अलिअलि कौतुहल हुने नै भयो। मनमा कुरा खेल्दै थिए, भुसुक्क निदाएछौं।
राति १ बजेतिर मान्छेको आवाज आयो। यसो ब्युँझेको त हाम्रै ढोका ढकढक्याइरहेको रहेछ। प्रहरी आयो भनेर बुझ्न हामीलाई गाह्रो भएन। तै पनि, हामी थाहा नपाएझैं सुतिरह्यौं। एकछिनपछि त ढोका ढक्ढक्याउने मान्छेले मेरो नाम लिएर बोलाउन थाल्यो, ‘योगेशजी खोल्नुहोस् न खोल्नुहोस्, हामीलाई थाहा छ तपाईं यहाँ हुनुहुन्छ।’ उनीहरूले हामीलाई साँझदेखि नै फलो गरिरहेका रहेछन्। केहीबेरपछि अर्जुनजीले ढोका खोल्नुभयो। म बहाना बनाएर थाहा नपाएझैं सुतिरहेको छु। अनि प्रहरीले भन्यो, ‘थाहा छ के, थाहा छ, तपाईं उठ्नुहोस् योगेशजी।’ आँखा मिच्दै उठें। कोठामा ३-४ जना प्रहरी पसिसकेका रहेछन्। उनीहरूलाई ‘के हो ?’ प्रहरीले भने, ‘तपाईंहरूलाई गिरफ्तार गर्न आएको।’ अनि ‘लुगाफाटो के गर्ने’ भनेर सोधें। प्रहरीले भन्यो, ‘होइन, एकसरो लगाउनुहोस् न।’ भाग्न सकिन्छ कि भनेर तल हेरेको त तल प्रहरी नै प्रहरी थिए। पूरै घर घेरिसकेछन्। भाग्ने चान्स नै थिएन।
म, अर्जुनजी र हितकाजी गुरुङ त्यहाँबाट समातियौं। हामीलाई लगेर गाडीमा राखे। अर्जुन सुब्बा त्यतिबेला अनेरास्ववियूको केन्द्रीय सदस्य हुनुहुन्थ्यो। उहाँले पछि राजनीतिलाई निरन्तरता दिनुभएन। उहाँ जनजाति आन्दोलनमा लाग्नुभयो। हितकाजी गुरुङ ०५६ सालमा स्याङ्जाबाट सांसद पनि बन्नुभयो। उहाँ पहिलो संविधानसभामा पनि सभासद् हुनुहुन्थ्यो। त्यतिबेला पोखराको चर्चित विद्यार्थी नेता हुनु हुन्थ्यो।
हामीलाई गाडीमा हाल्यो, अरू मानिस पनि थिए त्यहाँ। एकछिनपछि थाहा पायौं, सिंगो बजारलाई नै समातेको रहेछ प्रहरीले। नयाँ बजार त खर्लक्कै समातिएको रहेछ। हामीलाई पो अर्जुनजीको डेरामा थियौं भन्ने थाहा पाएको रहेछ प्रहरीले। शंकर पोखरेल कहाँ हुनुहुन्छ, अर्को नेता कहाँ छन् भन्ने उनीहरूलाई थाहा थिएन। त्यसैले सिंगो बजार नै उठाइदिएपछि छान्न पाइन्थ्यो। घरबेटी, डेरावाल सबैलाई उठाएर ल्याएको रहेछ।
राति २-३ सय मानिसलाई प्रदर्शनी मार्गस्थित पुलिस क्लबमा ल्यायो। बस्ने ठाउँ छैन, बिस्कुनझैं रातभर त्यहीं बस्यौं। संयोगवस, शंकरजी समातिनुभएन। उहाँ नयाँबजारभन्दा अलि माथि हुनुहुन्थ्यो, त्यही भएर उहाँ जोगिनुभयो। एक हिसाबबाट उहाँलाई त्यहाँ पठाएर ठीकै गरेछौं भन्ने लाग्यो। ७ फागुनको आन्दोलनको नेतृत्व गर्न कोही नेता त चाहिन्थ्यो।
पहिलो जेल यात्राः हिरासतमा निर्मम कुटाइ, कारागारमा ‘मिठा खसी’को संज्ञा
पुलिस क्लबमा पनि ट्रकका ट्रकका मानिस ल्याएको रहेछ। नयाँ बजारका सबै उठाएछ। बरु होस्टेलमा केही गरेनछ। हामी पनि होस्टेलमै बसेको भए जोगिन्थ्यौं कि ! अथवा हामी होस्टेलमा बसेका छौं भनेर त्यहीं छापा मार्न पनि सक्थ्यो। मलाई र शंकर पोखरेललाई खोजेको रहेछ। किनभने शंकरजी त्रिवि केन्द्रीय क्याम्पसको स्ववियू सभापति पनि हुनुहुन्थ्यो, म ७ फागुनमा न्युरोड प्रदर्शनको तयारी अनि अनेरास्ववियूको उपत्यका समन्वय गर्ने जिम्मामा थिएँ।
तर, परिवर्तनको भेल रोक्न सक्ने सामर्थ्य पञ्चहरूमा कहाँ ! हामीलाई समात्यो तर ७ फागुनमा उर्लेको जनलहरले पञ्चायती व्यवस्थालाई पतन गराएरै छाड्यो। हामीलाई समाते पनि ७ फागुन दिउँसो प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा पञ्चहरूले निकालेको र्यालीमा आएका पञ्चहरूलाई कालो कोट र कालो टोपी लगाएका युवा र विद्यार्थीले लखेटे। प्रजातन्त्र पुनर्बहाली माग गर्दै प्रदर्शनमा उत्रिएका युवा, विद्यार्थीबाट न्युरोड खचाखच भरियो। प्रहरीको लाठीचार्जका बावजुद सुकिलामुकिला पञ्चहरूलाई युवा र विद्यार्थीले लखेटे। पञ्चहरूको भागाभाग भयो।
वीर अस्पताल अगाडिबाट तुलसीलाल अमात्य समातिनुभयो। वीर अस्पताल अघिल्तिर झण्डा देखाएको उहाँको फोटो अहिले पनि पाइन्छ। उहाँलाई पनि पुलिस क्लबमा ल्यायो। मनमोहन अधिकारी पनि समातिनुभयो। उहाँहरूलाई हामीसँग नराखेर छुट्टै राख्यो। विभिन्न नेताहरूलाई समात्ने क्रम जारी रह्यो। त्यतिबेला पुलिस क्लबमा फोहोर खालको पोखरी थियो। मलाई लगेर त्यहाँ चोपले। भरे त तुलसीलाललाई पनि त्यहाँ चोपलेछन्। म त विद्यार्थी, केटो नै थिएँ। मलाई चोपल्नु त ठीकै थियो होला। तर, तुलसीलाल अमात्यजस्ता पाको मानिसलाई पनि चोपल्न बाँकी राखेन प्रहरीले।
हामीलाई २-३ पुलिस क्लबमै राख्यो। बाहिर प्रजातन्त्र पुनर्बहालीको आन्दोलन चर्किसकेको थियो। पक्राउ परेका केहीलाई छानेर छोड्न थाल्यो। धेरै मानिसलाई त्यहाँबाट छाडियो। त्यो टोलीमा समातिएको सम्भवतः मलाई मात्र जेलमा लग्यो, अरू सबैलाई छोड्यो। त्यसबेला पनि मलाई भद्रगोल जेल पुर्यायो। त्यतिबेलासम्म केपी ओली छुटिसक्नुभएको थियो। उहाँलाई छाडेपछि भोटेबहालको एउटा गेस्टहाउसमा राति लगेर राख्ने मान्छे मै हुँ।
अघिल्लो पटक भद्रगोलमा केशव स्थापित, सुवास नेम्वाङ, मिठारामजीलगायत थिए। यसपटक भने रूपनारायण श्रेष्ठ नख्खु जेलमा थिए, हामीलाई भद्रगोलमा थुन्यो। रघुजी पन्त, पदमरत्न तुलाधारलगायत थियौं, भद्रगोलमा। कांग्रेसका वीरबहादुर बलाएर पनि थिए। उनी कीर्तिपुरका विद्यार्थी नेता थिए। ३-४ भद्रगोल जेलमा दिन राखेपछि बिहानै ४ बजेतिर फलानो-फलानो उठ्नुपर्यो भनेर बोलायो। त्यतिबेला भने मनमा चिसो पस्यो। क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापालाई जेल सार्ने बहानामा बीच बाटोमै गोली हानी हत्या गरेको थियो।
हामीलाई पनि मार्छ कि भन्ने मनमा चिसो पस्यो। हामीलाई निकाल्यो, दुईवटा अलग-अलग गाडीमा राख्यो। कहाँ लैजान लागेको भनेर सोध्यौं तर प्रहरीले जवाफ दिएन। हाम्रो गाडी अगाडि बढ्यो। भद्रगोल जेलबाट पाटनतिर गयो। चक्रपथबाट ओरालो लागेपििछ यसले कहाँ जंगलमा लगेर गोली ठोक्ने भयो भनेर मनमनै सोचियो। पछिल्लो गाडी देखिएन त्यहाँ। भरे त नख्खु जेलको गेटमा लगेर रोक्यो। त्यहीं राख्न लगेकोजस्तो लाग्यो। त्यतिबेलाका तीनवटा जेलमध्ये नख्खु जेल अझै राम्रो मानिन्थ्यो। राजनीतिक बन्दीहरूका लागि नख्खुमा केही राम्रो हुन्छ भन्ने थियो। म नख्खु जेलमा परेको थिइनँ, दुवैपटक केन्द्रीय कारागार र भद्रगोल जेलमा थुनेको थियो। यसपटक शहरभन्दा बाहिर राम्रै ठाउँमा ल्यायो भन्ने लाग्यो। तर, हामीलाई गाडीबाट ओरालेन।
निकैबेरपछि नख्खुबाट पनि एक हुल बन्दीलाई निकालेर हाम्रो गाडीमा राख्यो। रूपनारायण, मिठारामजीलगायत सबै हाम्रो गाडीमा आइपुगे। करिब २२ जनाजति भयौं गाडीमा। गाडी चक्रपथ हुँदै कोटेश्वरबाट पूर्व लाग्यो। सबैको मनमा तर्कवितर्क चलिरहेको थियो। कहाँ लगेर बेपत्ता पार्ने हो, कहाँ लगेर मार्ने हो भन्ने भयो। अलिकति ढाढस के थियो भने हामीभन्दा सिनियर पाका मान्छे पनि सँगै हुनु हुन्थ्यो, हरिबोल भट्टराई, पदमरत्न तुलाधरलगायत। केही झगडा गुर्नपर्यो भने उहाँहरू हुनुहुन्छ भन्ने लाग्यो। हामी त विद्यार्थी अलिकति कच्चा नै थियौ।
गाडी बनेपा हुँदै धुलिखेल पुग्यो तर प्रहरीले कहाँ लैजान लागेको भन्ने सुइँको पनि दिँदैन। धुलिखेलबाट ओरालो लाग्यो पाँचखालतिर। अलि तल गएपछि पिसाबले च्याप्यो तर गाडी रोक्दैन। त्यसपछि हामी करायौं। पिसाब फेर्न पनि नदिने, यस्तो पनि हुन्छ भनेपछि गाडी साइड लगाएर हामीलाई पिसाब फेर्न दियो।
भ्यानमा एउटा प्रहरी सोझो थियो। त्यसलाई मैले ‘ए भाइ, हामीलाई कता लान खोजेको, के गर्न लागेको’ भनेँ। त्यो प्रहरीले खुसुक्क मलाई भन्यो, ‘चौतारातिर लाने हो।’ मुटु बल्ल ठेगानमा आयो। मार्ने होइन रहेछ भन्ने थाहा भएपछि लामो श्वास तान्यौं। मैले कानैकानमा सबैलाई चौतारा जेल लाँदैछ है भनें। सबैको अनुहारमा एक किसिमको आनन्दजस्तो देखियो।
चौतारा जेल पुग्दा बिहान करिब १० बजेको थियो। त्यसपछि नाम बोलाएर जेलभित्र लग्यो। एक-एक जनाको नाम लेख्यो, रुजू गर्दै भित्र पठाउन थाल्यो। भित्र पुगेको त कोठा सानो छ। विभिन्न मुद्दामा थुनिएका बन्दी पनि त्यहीं छन्। जब कि, २०-२५ जना पनि अटिँदैन। हामी नै २२ जना छौं। कसरी बस्ने ? त्यसपछि हामीले झगडा गर्यौं त्यहाँ। हामी यस्तो जेलमा बस्दैनौं, भित्र जाँदैनौं भन्यौं। हामीलाई राम्रो ठाउँमा राख्ने व्यवस्था गर भन्यौं। जेलरले ओढ्ने, ओछ्याउने केही दिन्नँ भन्छ, हामीले केही लगेका थिएनौं। त्यसपछि हामी धर्ना बस्यौं, गेटमै। नारा लगायौं। ‘एक व्यक्ति, एक ओछ्यान’ नभई हामी जाँदैनौं भनेर अड्डी कस्यौं। निकैबेर तनाव भयो। प्रहरीको डीएसपी आए। हामीलाई जे पनि हुनसक्छ भनेर धम्क्याए। मैले जे सुकै होस्, भित्र जाँदैनौं भनें। सीडीओ आयो, धम्की दियो। हामीले मानेनौं।
ढाढस के भयो भने सिनियर नेताहरू पनि साथमै थिए। त्यतिबेला हरिबोल भट्टराई काठमाडौं नगर पञ्चायतको प्रधानपञ्च थिए भने पदमरत्न तुलाधार राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य। हाई प्रोफाइल नेता साथमा भएकाले हाम्रो मनोबल उच्च थियो। जनताले भोट दिएर जिताएका थिए, उनीहरूलाई। नारा लगाइरह्यौं। राजेन्द्रप्रकाश लोहनी, वीरबहादुर बलायतरलगायत २२ जना थियौं। भित्र गएका थिएनौं, खाना खाएका पनि थिएनौं। के-के न भयो भनेर बजारका सबै मानिस भेला भए। सानो ठाउँमा कराएपछि त्यहाँ भएका बन्दीमध्ये अधिकांशलाई अन्यत्र सार्यो। हामीले प्रत्येकलाई एउटा सिरानी, ओढ्ने, डसना र तन्ना चाहिन्छ भन्यौं। जेलरले छैन हजुर भन्यो। हामीले जहाँबाट भए पनि ल्याऊ, हामी एकसरो कपडामा आएका छौं, जसरी भए पनि ल्याउनुपर्छ भन्यौं। प्रहरीले रातभर चौताराभरिबाट ल्यायो। चौताराका लजहरूबाट उठाएर ल्यायो।
त्यसपछि खाना पकाउने भाँडा थिएनन्, ती पनि होटलबाट उठाएर ल्यायो। त्यतिबेला पनि २२ जना लहरै बसेका थियौं। त्यसको भोलिपल्ट अग्नि सापकोटालाई पनि त्यहीं ल्यायो। उहाँसँग ०४० सालको शिक्षक आन्दोलनमा चिनजान भएको थियो। जेल बसाइ अलि साँघुरो ठाउँमा भए पनि आनन्दका साथ चौतारा जेलमा बसियो। काठमाडौंबाट टाढा भयो तर अग्नि सापकोटा त्यहाँको स्थानीय बासिन्दा भएकाले खानेकुराको समस्या भएन। अर्गानिक खानेकुरा दूध, दही खान पाइन्थ्यो।
अर्को- पछि काभ्रेबाट एमालेको सांसद बनेका गोविन्दनाथ उप्रेतीले हामी त्यहाँ भएको थाहा पाउनु भएन। उहाँसँग भद्रगोल जेलमा भेट भएको थियो। उहाँ ‘राजा वीरन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्र र धीरेन्द्र भूमिगत गिरोहका नाइके हुन्’ भनेर भाषण गरेपछि समातिनुभएको थियो। उहाँलाई ०४३ सालको चुनावमा धाँधली गरेर हराइएको थियो, राष्ट्रिय पञ्चायतमा। किन हारें भनेर ब्लु स्टार होटलमा पत्रकार सम्मेलन गर्नुभएको थियो। त्यस क्रममा ‘भूमिगत गिरोहले मलाई हरायो’ भन्नुभएछ। त्यसपछि पत्रकारले भूमिगत गिरोह को हुन् भनेर प्रश्न गरे। पत्रकारलाई गोविन्दनाथ उप्रेतीले सोध्नुभएछ, ‘तिमीहरूले लेख्न सक्छौ ?’ पत्रकारले सक्छौं भनेपछि ‘ज्ञानेन्द्र र धीरेन्द्र भूमिगत गिरोहका नाइके हुन्’ भन्नुभएछ। त्यतिबेलाका पत्रकार के लेख्न सक्थे। रेर्कड गरेर दरबारियाहरूलाई सुनाइदिएछन्। त्यसपछि उहाँलाई राजकाज मुद्दामा समातेर भद्रगोल जेलमा थुनेको थियो।
उहाँ एकदमै सहयोगी मान्छे। हामीलाई चौतारा लगेर थुनेको थाहा पाएपछि उहाँले गाउँबाट टन्नै खानेकुरा पठाइदिन थाल्नुभयो। भद्रगोल जेलमा बस्दा उहाँले जहिल्यै दुई पोका दूध किन्नुहुन्थ्यो। उहाँको विशेषता थियो, बिहान मज्जाले दूध पिउने। उहाँ हक्की स्वभावको मानिस। भद्रगोल जेलमा बस्दा म सानै उमेरको मानिस थिएँ अनि मेरो शारीरिक बनावट पनि सानो। सानो भएकाले उहाँले माया गर्नु हुन्थ्यो। उहाँको कोठामा म पनि बेला-बेलामा गइरहन्थें। ‘ल विद्यार्थी भोलि बाहिर निस्केर नारा, जुलुस लगाउनुपर्छ, बलियो भएर जाऊ’ भन्दै मलाई एक गिलास दूध पिउन दिनुहुन्थ्यो। म दूध पिउन पाइन्छ भनेर पनि बिहान-बिहान उहाँको कोठामा पुग्थें।
गाउँबाट ल्याएका तरकारी र फलफूल पनि दिनु हुन्थ्यो। उहाँसँग भद्रगोल जेलमा राम्रै संगत भएको थियो। हामी पनि विद्यार्थी हक्की स्वभावका। स्वभाव मिल्ने भएर पनि मित्रता बलियो भएको थियो।
जेलबाट छुटेको छोरालाई आमाको दशैं आशिर्वाद- डराउनु हुँदैन, हिम्मत लिनुपर्छ
उहाँको घर काभ्रे दोलालघाट हो। उहाँ पनि पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलनमा हुनु हुन्थ्यो। हामीलाई चौतारा जेल लगेको थाहा पाएपछि आफैं आउँदा प्रहरीले समात्ने भएकाले विचरा विद्यार्थीहरूले खान पाएनन् होला भनेर आफ्ना मान्छेलाई खसी पठाइदिनुहुन्थ्यो। हामीले २-३ पटक उहाँले पठाइदिएका खसी काटेर खायौं, चौतारा जेलमा। तरकारी, दूध, दही पठाउनुहुन्थ्यो। पदमरत्न दाइ नेवार समुदायको प्रख्यात मान्छे। भाउजू हप्तैपिच्छे भेट्न जानुहुन्थ्यो, छोरी सुम्निमा र छोरासहित। हामी २२ जना छौं भनेपछि सबैलाई पुग्ने मासुका परिकारहरू बनाएर ल्याउनुहुन्थ्यो। सागसब्जीलगायत सबै लिएर जानुहुन्थ्यो। पदमरत्न दाइले सबैलाई पुग्नेगरी ल्याऊ भन्नुहुन्थ्यो। चौतारा जेलमा बस्दा खानबस्न समस्या भएन। हामीलाई खानेकुरा बढी भए अन्य बन्दी र प्रहरीलाई दिन्थ्यौं।
२६ चैत राति बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना भएको घोषणा भयो। त्यो दिन आन्दोलनकारी नेताहरू र राजा वीरेन्द्रबीच कुराकानी गर्नुपर्ने भयो। त्यसपछि त्यहाँ पदमरत्न तुलाधारको खोजी भयो, मध्यस्थकर्ताका रूपमा। पदमरत्न राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य भएकाले राजालाई राम्रोसँग चिनेका र आन्दोलनकारीलाई पनि। दिउँसोतिर पदमरत्नलाई लिन प्रहरी आए। किन लिन आए भन्ने हामीलाई जानकारी थिएन। हामीले नजानूस् भन्यौं। अर्कै जेल पठाउँछ कि मार्न पनि सक्छ भनेर जान दिएनौं। निकैबेर अलमल भयो। पछि दरबारमा छलफल गर्न बोलाएको छ भनेर सुइँको दिइयो। त्यसपछि २६ चैत राति उहाँलाई गाडी चढाएर पठाइयो।
२६ चैत राति दरबारमा वाम मोर्चा, कांग्रेस र राजाबीच कुरा भयो। त्यस राति राजाले घोषणा गरेर सबै बन्दी पनि रिहा भए, बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना भयो भन्ने घोषणा गरेपछि हामीलाई राति नै छोड्ने भए। भोलि जान्छौं भन्दा पनि मान्दैन। हामीसँग गाडी छैन, राति कहाँ जाने ! प्रहरीले ‘हैन हजुर यति भएपछि यहाँहरूलाई राख्न मिल्दैन’ भन्यो। त्यसपछि हामीले होटलमा राखदेऊ भन्यौं। राति गएर चौतारा बजारको होटलमा गएर बस्यौं। राति करिब १ बजे हामीलाई छाडेको थियो।
बिहान सीडीओ, प्रहरीका गाडीमा २७ चैत बिहान हामी चौताराबाट हिँड्यौं। बाटोभरी कांग्रेस, कम्युनिस्टका झण्डा बोकेर नारा, जुलुस गरिरहेका थिए। त्यसपछि दोलालघाट आइपुग्यौं। हामी आएको थाहा पाएपछि गोविन्दनाथ उप्रेतीले टोलीलाई खानपानको व्यवस्था गर्नुभएको थियो। त्यहाँ कम्युनिस्ट पार्टीको झण्डा फहराइएको थियो। नजानेर होला कम्युनिस्टको झण्डामा हँसिया, हथौडा उल्टो बनाइएको थियो। उप्रेतीको घरमा करिब २ घण्टा बसियो। त्यहाँ खाना खाएर करिब ४ बजे काठमाडौं आइपुग्यौं। काठमाडौं आइपुग्दा टुँडिखेलमा नेताहरूको भाषण चलिरहेको थियो। त्यही भाषणमा गिरिजाबाबुले ‘यो जित पञ्च, प्रजातन्त्रवादी र राजाको पनि हो’ भन्दा उहाँविरुद्ध हुटिङ भएको थियो। अघिल्लो दिनसम्म तनावग्रस्त काठमाडौंमा २७ चैत बिहान प्रजातन्त्रको सूर्योदय भएको थियो।
टुँडीखेलको विशाल आमसभास्थलमा मदन भण्डारी पनि हुनुहुन्थ्यो। तर, उहाँले आमसभालाई सम्बोधन गर्नुभएन। उहाँको तर्फबाट झलनाथ खनालले बोलेका थिए। उहाँहरू तत्कालीन नेकपा (माले)का नेता हुनुहुन्थ्यो। मदन भण्डारी सार्वजनिक रूपमा ०४७ सालको संविधान घोषणापछि मात्र प्रकट हुनुभएको हो। त्यतिन्जेल उहाँ पार्टीको प्रवक्ताका रूपमा चिनिनुहुन्थ्यो। मनमोहन अधिकारी, सहाना प्रधान, कृष्णप्रसाद भट्टराई, निर्मल लामालगायत नेताले टुँडीखेलको आमसभालाई सम्बोधन गर्नुभएको थियो। सभा सकेर त्यस दिन हिँड्दै कीर्तिपुर पुगी होस्टल गएर बस्यौं।
