हनुमानढोकाको हिरासतमा हामीलाई चरम शारीरिक यातना दिइयो। ३० दिनपछि केन्द्रीय कारागार लगियो, जहाँ हामीलाई जेलको ढोकामा बसिरहेका कैदीले हामीलाई ‘ओहो कति राम्रो खसी आयो, मिठो छ यो खसी’, ‘मजाले खानुपर्छ, झोल हालेर खानुपर्छ’ भन्दै आतंकित बनाए।
२०४० सालमा काठमाडौं पढ्न आएँ। पढ्न आउनेबित्तिकै अनेरास्ववियूमा संगठित भइहालें। महेन्द्ररत्न क्याम्पसमा भर्ना भएर त्यहाँको स्ववियूको निर्वाचनमा भाग लिएर उपसभापति निर्वाचित भएँ। त्यसपछि अनेरास्ववियूको प्रारम्भिक कमिटी, जिल्ला कमिटी काठमाडौंमा काम गर्दै गएँ। त्यतिबेला पञ्चायती व्यवस्था भएकाले पार्टीहरू सबै प्रतिबन्धित थिए। पार्टीका खुला गतिविधि गर्न पाइँदैनथ्यो।
विद्यार्थी संगठनहरू पनि प्रतिबन्धित थिए। तर, अलिअलि गतिविधि गरिरहेका थिए। स्ववियू वैधानिक मञ्च थियो। विद्यार्थीबाट निर्वाचित हुँदा त्यसैले यसको गतिविधि खुला थियो। तर, राजनीतिक ढंगले धेरै गतिविधि गर्न पाइँदैनथ्यो। त्यसबेला पञ्चायतविरुद्ध आन्दोलनमा मूलतः स-साना जुलुस निकाल्थ्यौं। ती जुलुसहरूलाई हामीले छड्के जुलुस भन्थ्यौं। छड्के जुलुस भनेको कहाँ, कहिलेबाट जुलुस निस्कँदै छ भनेर कसैलाई पनि थाहा नदिने र त्यो जुलुसमा उपस्थित हुनेलाई पनि धेरै जानकारी नदिने गर्थ्यौं। मुख्य-मुख्य नेतालाई मात्र थाहा हुन्थ्यो। र, उसको नेतृत्वमा ८-१० जनाको समूह बनाउँथ्यौं। समूह बनाएर ‘यो समूहको लिडर फलानो हो। उहाँ जता-जता जानुहुन्छ, उहाँलाई पछ्याउँदै जानुपर्छ’ भनेर जुलुसमा आउनेलाई भन्थ्यौं। त्यसैले जुलुसमा सहभागीहरू पनि कता जाँदैछौं भन्ने थाहा हुँदैनथ्यो। हामीहरू त्यसरी नै हरेक क्याम्पसबाट मानिस भेला गर्थ्यौं। जुलुस असन, बांगेमुडा, इन्द्रचोक, रत्नपार्क, मीनभवन, पाटन, च्यासल, मंगलबजारबाट गर्थ्यौं। भक्तपुरमा पनि गर्थ्यौं।
ती जुलुसहरू भएको एकछिनपछि मात्र प्रहरीले थाहा पाउँथे। र, दौडिएर आउँथे। त्यति बेलासम्म हामीले कुनै चोकमा गएर कोण सभा गरेर छोटो एकजनाले बोलेर सकिसकेका हुन्थ्यौं। राति-राति पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध भित्तामा लेख्न र पोस्टर टाँस्न जान्थ्यौं। स्कुल, क्याम्पस, सडकका भित्ताहरूमा पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध लेखिन्थ्यो। बडो सावधानीपूर्वक लेख्थ्यौं। लेख्दा भर्याङ बोकेर वा साथीको काँधमा चढेरसमेत लेखिन्थ्यो। न्युरोडतिर प्रहरीको चहलपहल बढी हुने भएकाले कहिलेकाहीं भित्ता लेख्नुपर्यो भने एउटा साथी गयो, एउटा अक्षर लेख्यो, अर्को साथी गएर त्यहाँ अर्को शब्द या अक्षर थप्ने गर्थ्यौं। त्यसैगरी अर्को साथी गएर अर्को थप्दै लेखिन्थ्यो। कम्तिमा ३-४ जना गएर ‘निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था मुर्दावाद’ लेख्थ्यौं। त्यसरी नारा लेखिने ठाउँमा प्रहरीले भेउ नपाउने गरी इनामेल राखेका हुन्थ्यौं। र, साथीहरू पालो-पालो गरेर नारा लेख्थ्यौं।
त्यही क्रममा हाल युक्रेनमा पर्ने चेर्नोभिलको आणविक भट्टीमा विष्फोट भयो। त्यहाँबाट निस्किएको रेडिएसन मिसिएको हावा पूरै युरोपमा फैलियो। त्यतिबेला नेपालमा युक्रेनबाट दूध पाउडर आयात हुन्थ्यो। र, युक्रेनका गाईले त्यही रेडिएसन फैलिएको घाँस खाएकाले नेपाल दुग्ध विकास संस्थानले आयात गर्ने दूध पाउडरमा विषाक्त तत्व भएको उल्लेख गर्दै काठमाडौंमा विदेशबाट आयातीत दूध बहिष्कार अभियान चल्यो। डेरीबाट वितरण हुने दूध नै बहिष्कार अभियान चल्यो।
त्यतिबेलाका सञ्चार माध्यममा पनि पोल्यान्डबाट विषाक्त दूध पाउडर ल्याएर बिक्री भइरहेको समाचार प्रकाशित भए। त्यसपछि अनेरास्ववियू त्यसविरुद्ध आन्दोलनमा उत्रियो। हामी सडकमा जान थाल्यौं। ‘विषाक्त दूध फिर्ता गर’ भनेर नारा लगाउन थाल्यौं। त्यही क्रममा काठमाडौंको धर्मपथस्थित पुरानो नगरपालिका भवन (त्युरोडभन्दा उतापट्टि) छेउबाट हामीले जुलुस निकाल्यौं। त्यो जुलुसमा धेरैजनाको सहभागिता थियो। हामीमाथि प्रहरीले लाठीचार्ज गर्यो। हामी घाइते पनि भयौं। हामीलाई प्रहरीले गिरफ्तार गरेर हनुमानढोका लगेर थुन्यो, जहाँ मरणासन्न हुने गरी पिट्यो।
त्यतिबेला काठमाडौं उपत्यकाका प्रहरी प्रमुख एसपी अच्युत चालिसे थिए। त्यतिबेला भ्याली एसपीको पद थियो। उनले काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर तीनवटै जिल्लाको कमान्ड गर्थे। उनको अफिसमा लगेर हामीलाई बेस्सरी कुटे। अरू प्रहरीले पनि कुटे। त्यहाँ हामीलाई करिब ३० दिन थुने। हिरासत एकदमै फोहोर थियो। जुम्रा, उडुस थिए। खाली सुकुल मात्र दियो, प्रहरीले हामीलाई। अरू सबै बाहिरबाट व्यवस्था गरेका थियौं। साथीहरूले ल्याइदिन्थे। त्यतिबेलासम्म हाम्रो बयान लिनेलगायत काम भए। कुटपिट त कति हो कति। शारीरिक, मानसिक यातना दियो, प्रहरीले। म पहिलोपटक गिरफ्तार भएको थिएँ। र, प्रहरीको कुटाई पनि पहिलोपटक खाएँ। पहिलोपटक समातिएकाले मानसिक रूपमा त्रसित थिएँ। जे भए पनि सामना त गर्नुपर्यो, भाग्ने कुरा भएन।
म महेन्द्ररत्न क्याम्पसको, जगन्नाथ खतिवडा रत्नराज्य क्याम्पसका, गोकर्ण विष्ट शंकरदेव क्याम्पसलगायत कबिर २५ जना थुनिएका थियौं। प्रहरीले जबर्जस्ती यो भन, त्यो भन भन्थ्यो तर हामी केही बोल्दैनथ्यौं। ‘तेरो पार्टीको मान्छे कहाँ छ? नेता कहाँ छन्?’ भनेर सोध्थ्यो प्रहरीले। हामी सबै चुपचाप रहन्थ्यौं। पार्टीको प्रशिक्षणमा गिरफ्तार भइहालेमा केही बोल्नु हुँदैन भनेर सिकाइएको थियो। किनभने, धेरै बोल्न थाल्यो भने कुरा फुस्किने डर हुन्थ्यो। र, नेताहरू पनि पक्राउ पर्न सक्नु हुन्थ्यो। त्यही भएर सकेसम्म यातना सहने तर पार्टीको सूचना नचुहाउने भन्ने कडा नियम थियो। ‘अरूलाई न खा भन्ने तँ खा’ भन्दै भ्याली एसपीले हामीलाई दूध खुवाउन प्रयास गर्थे। हामी मान्दैनथ्यौं। यसरी नै महिनादिन बित्यो।
त्यसबेला हिरासतमा प्रहरीले पढ्न दिँदैनथ्यो। त्यसैले समय कटाउन धौ-धौ हुन्थ्यो। अँध्यारो कोठा थियो। बढीमा बाहिर निस्किने भनेको चर्पीसम्म जान पाइन्थ्यो। बत्ति पनि सानो राखिएको हुन्थ्यो। कोठा पूरा अँध्यारो हुन्थ्यो। त्यतिबेला खाना पनि दिँदैनथ्यो। त्यही भएर बाहिरबाट खाना मगाउँथ्यौं। साथीहरूले ल्याइदिन्थे। पैसा पनि ल्याइदिएका हुन्थे साथीहरूले। बेलाबेला प्रहरीलाई भनेर असनको गल्लीबाट मःम मगाउँथ्यौं। मःम ल्याउने प्रहरीले एक प्लेट आफू खान्थे र हामीलाई पनि ल्याइदिन्थे। एक प्लेट मःम प्रहरीलाई कमिसन थियो। दालमोठ र चाउचाउ मिसाएर पनि खान्थ्यौं।
चोरी, डाँका, बलात्कार, पकेटमारी आरोप लागेका सबैलाई हामीसँगै राखिएको थियो। गफमा राजनीतिक कुरा नै बढी हुन्थे। पकेटमाराका लागि खासै कानून बनेको थिएन, त्यतिबेला। त्यसैले तिनीहरूलाई फोहोर चर्पी इँटाले घोट्न लाउँथे, प्रहरीले। सीडीओ कार्यलय लग्ने, बयान लिने काम भइरहन्थ्यो। रानीपोखरीस्थित अञ्चलाधीशकहाँ पनि गएर बयान दिएका थियौं। अञ्चलाधीश वा सीडीओले थुन्ने आदेश दिन्थे। आदेश माग्नका लागि धेरै दिन लगायो। धेरैजना भएकाले धेरै समय लागेको होला। त्यसपछि हामीलाई सुन्धारास्थित केन्द्रीय कारागारमा पठायो।
जिन्दगीमा पहिलोपटक कारागार जाँदै थिएँ। अलि आतंकित थिए। त्यहाँ अधिकांश पहिलोपटक समातिएकाहरू नै थियौं। हिरासतमा यति चुटेको छ, कारागारमा झन् चुट्छ होला भनेर झनै त्रास पैदा भएको थियो। थुनुवा पुर्जी थमायो र बेलुकी पाँच बजेतिर अफिस बन्द हुन लागेको बेला हामीलाई जेलमा पुर्यायो।
जेलको ढोकामा (पुराना जेलमा बसेका मानिसहरू जो अलिकति आपराधिक क्रियाकलापमा संलग्न भएकाहरू थिए। उनीहरूलाई नाइके, भाइनाइके, चौकीदार बनाइएको हुन्छ जेलमा। नयाँ मानिस जेलमा आएपछि तिनीहरूलाई लगाएर शारीरिक, मानसिक यातना दिने गर्दा रहेछन्। जेलको गेटमा उभिएका मानिसले हामीलाई ‘ओहो कति राम्रो खसी आयो, मिठो छ यो खसी’ भन्दै हामीलाई ह्यारेस गरे। हाम्रो गाला निचोर्ने, सुम्सुम्याउने गरे। हामीलाई ‘मजाले खानुपर्छ, झोल हालेर खानुपर्छ’ भन्दै आतंकित बनाए। त्यसको मतलव हामीलाई चरम यातना दिने सम्भावना थियो।
यिनीहरूले हामीलाई कुट्छन् भन्ने एक किसिमको त्रास दिने अथवा तिमीहरू हाम्रो अन्डरमा बस्नुपर्छ भनेर मनोवैज्ञानिक ट्रिटमेन्ट गरेका रहेछन्। जेलमा पुग्नेबित्तिकै डर लाग्यो। डर लागे पनि सामना गर्नु परिहाल्यो। भित्र गएपछि हामीलाई राजबन्दीहरू भएको ठाउँमा लग्यो। त्यतिबेला त्यहाँ मोहनचन्द्र अधिकारी, मनकुमार गौतम, दुर्गा अधिकारी, केपी ओली तथा कांग्रेसका केही नेताहरू पनि थिए। त्यसपछि हामी उनीहरू भएको कोठामा गयौं। उनीहरू भएको कोठामा गएपछि सुरक्षित महशुस गरेर मज्जाले श्वास फेर्यौं।
हिरासतमा हामीलाई निर्मम ढंगले कुटपिट गरियो। शरीरभर सुम्लैसुम्ला थिए। त्यतिबेला केपी ओली, आरके मैनालीलगायत नेताले हाम्रो शरीरमा तेल मालिस गरिदिनुभएको कहिल्यै भुल्न सक्दिनँ। उहाँहरूले शरीरमा मालिस गरिदिँदै हामीलाई केही हुँदैन भनेर ढाढस दिनुभयो।
हिरासतमा भन्दा जेलमा केही खुला ठाउँ रहेछ, हिँडडुल गर्न पाइने रहेछ। त्यसै पनि राम्रो भयो। दोस्रो- हामीले अभिभावकहरूसँग भेट्न पायौं। जसको नाममा ‘राजबन्दी रिहा गर, मोहनचन्द्रलाई रिहा गर, केपी ओलीलाई रिहा गर’ भनेर लेख्दै, नारा लगाउँदै हिँडेका थियौं, तिनै मानिसलाई जेलमा भेट्न पुग्यौं। पहिलो दिन उहाँहरूसँगै खाना खायौं। मेसमा जेलमा ५ः३० मा खाना खाइसक्नुपर्छ तर त्यो दिन अलि ढिलो खाइयो। हाम्रा लागि नेताहरूले खाना पकाउनुभयो। भोलिपल्टदेखि मात्र हाम्रो रासन शुरु हुन्थ्यो। सात सय ग्राम चामल र साढे दुई रुपैयाँ दिन्थ्यो। त्यसले एकजनालाई पुग्दैनथ्यो।
मानिसपिच्छे कम या बेसी खाना खाने कुरा स्वाभाविक थियो। साथी रूपनारायण श्रेष्ठले ज्यानअनुसार धेरै खान्थे। म मध्यम खान्थें। त्यसैले खानाको सन्तुलन मिलाउन हामी धेरैजनाको सात सय ग्राम चामल एकै ठाउँमा थाप्थ्यौं। त्यो चामल उब्रिन्थ्यो। त्यही उब्रिएको चामल बिक्री गरेर हामी हप्तैपिच्छे मासु खान्थ्यौं। पञ्चायती सरकारले जेलमा मासु दिँदैनथ्यो। साढे २ रुपैयाँमा मासु, नुन, तेल, तरकारी किन्न पुग्दैनथ्यो। त्यही भएर चामल बचाएर बेचेर आएको पैसाले हरेक बिहीबार मासु खान्थ्यौं। त्यसबाट पनि खसी या कुखुराको मासु खान पुग्दैनथ्यो। त्यही भएर राँगाको मासु बाहिरबाट मगाउँथ्यौं। आफूलाई जस्तो खान मन लाग्यो, त्यस्तै बनाउन्थ्यौं। रोचक कुरा मासु पकाएको दिन त्यो मासु पकाएको भाँडोमा कसले भात हालेर खाने भनेर २-४ जना साथीहरूबीच तानातान हुन्थ्यो। तीमध्ये ललितपुरका मिठाराम शर्मा थिए। अर्को रूपनारायाण श्रेष्ठ थिए। यी दुवै साथीहरू प्रायः तानातान गर्थे।
नेताहरू त्यहाँ भेटेपछि ढाढस भयो। उहाँहरूले जेलका नियमहरू बारे बताउनुभयो। के, कसो गर्नुपर्छ चौकीदारले हामीलाई बताउँछ भन्नुभयो। कोठामा कति बजे पुगिसक्नुपर्छजस्ता नियम हुँदा रहेछन्। बाहिरको मानिसलाई हप्तामा एक वा दुई पटकभन्दा बढी भेट्न नदिने नियम रहेछ। तथापि, त्यो हनुमानढोकाको कालो कोठाभन्दा यहीं ठीक छ भन्ने हामीलाई लाग्यो। बाहिर निस्किन, खेल्न, पढ्न पाइन्छ भनेर खुशी लागेको थियो।
त्यसपछि मात्र जेल भनेको केही रहेनछ, सामान्य नै रहेछ भन्ने लाग्यो। त्यतिबेला केपी ओलीले जेलमा १३ वर्ष बिताएर १४ वर्षमा हुनु हुन्थ्यो। त्यति लामो समयदेखि उहाँहरू त बस्नुभएको छ भने हामीलाई के को तनाव, हामी त भर्खर आएका हौं भन्ने लाग्यो। त्यसपछि पुराना नेताहरूले राजनीतिक, वैचारिक प्रशिक्षण गर्ने क्रम शुरु भयो। भित्र कुरा गर्न पाइन्थ्यों। सकेसम्म राजनीतिक गतिविधि नहोस् भनेर निगरानी गर्थ्यो। त्यति हुँदा पनि १४ वर्ष बिताइसकेका स्थापित मानिस भएकाले भाइ नाइकेहरू पनि उनीहरूलाई खुकुलो छोड्थे।
केपी ओलीले प्रशिक्षण दिनुभयो। नारद वाग्ले भन्ने नेता हुनुहुन्थ्यो, पछि उहाँ कतारको राजदूत पनि हुनु भयो। उहाँको अंग्रजी धेरै राम्रो। जेलभित्रै बसेर अक्सफोर्ड डिक्सनरी कण्ठस्थ गर्नुभएको थियो। उहाँले हामीलाई अंग्रेजी पढाउनुभयो। केपी ओली, आरके मैनाली, मनकुमार गौतमले राजनीतिक विषय पढाउनु हुन्थ्यो। कक्षा पनि लिन्थ्यौं। उहाँहरूले बताउने कुरा हामीले नोट बनाउँथ्यौं। त्यो नोट पछि पढ्थ्यौं।
भाडा माझ्ने, खाना पकाउने, किनमेल गर्ने, कपडा धुनेलगायत काम बाडफाँट गरिएको थियो। ज-जसको पालो हुन्थ्यो, उसैले त्यो काम गर्नुपर्थ्यो। हप्तामा १-२ पटक नुवाधुवाइ गरिन्थ्यो। केन्द्रीय कारागारमा करिब ६ महिना बस्यौं। राजनीतिकबाहेक कथा, कोर्सका किताबहरू दिइएको थियो। तिनै पुस्तक पढ्दै दिन कटाउँथ्यौं।
६ महिना त्यहाँ बिताएपछि एक दिन हामीलाई बोलायो, फलानो, फलानो आऊ भनेर। त्यसका दुइटा सम्भावना हुन्थे- या त हामीलाई अर्को जेल लग्न खोजिएको हो वा छोड्न लागिएको हो।
त्यसपछि हामी गेटमा आयौं। लुगाफाटो लिएर आऊ भनियो। त्यो भनेपछि हामीलाई छोड्न खोजियो भन्ने बुझिन्थ्यो अथवा अर्को जेल पठाइन्थ्यो। हामीलाई केही बताइँदैनथ्यो। हामीलाई जिल्ला अदालत पुर्याइयो। अदालतमा कुनै न्यायाधीशको रोहवरमा हामीलाई छाडिदियो।
हामी राजा नमान्ने भएकाले जेल जानुपरेको थियो। त्यसैले राजा मान्छौं भनेर सम्झौता गरेनौं। जेलबाट छुट्दा पनि कुनै सम्झौता गरेनौं। तथापि, पहिलो जेल बसाइबाट राजनीतिक हिसाबमा मैले धेरै कुरा सिक्न पाएँ। लामो समय राजनीति गरेका र आन्दोलनको लामो अनुभव संगालेका नेताहरूसँग बस्न पाएकाले धेरै कुरा सिक्न पाएँ।
