योगेश भट्टराई
१ वैशाख ०७९। नयाँ वर्षको विदा। सार्वजनिक विदाको दिन पार्टीका बैठक या कार्यक्रम भएनन् भने घुमफिरमा निस्किन रुचाउँछु। ‘हाइकिङ’मा जान मन पराउँछु। नयाँ वर्षको विदामा कता हाइकिङ गर्ने भनेर सोच्दै थिएँ। अघिल्लो दिन हेटौंडाबाट मकवानपुर कलेजमा अध्यापन गर्ने भोजराज ढकालको फोन आयो। उहाँ एमाले वागमती प्रदेश कमिटी सदस्य हुनुहुन्छ। र, पार्टीको इन्द्रसरोवर गाउँपालिका इन्चार्ज पनि हुनुहुन्छ।
फोन वार्तामा नयाँ वर्षको शुभकामना आदानप्रदान भयो। उहाँले शुभकामना दिनकै लागि कल गर्नुभएको थियो। फोन संवादका क्रममा उहाँले पार्टीको बैठक भएकाले इन्द्रसरोवर जान लागेको बताउनुभयो। देशकै पुरानो जलाशय इन्द्रसरोवरको नामले नै लोभ्यायो। र, त्यहाँ हाइकिङ गर्ने ठाउँ छ कि छैन भनेर सोधें। सञ्चार माध्यमहरूमा इन्द्रसरोवर र त्यस आसपासको प्राकृतिक सौन्दर्यका बारेमा पढेको थिएँ। त्यसपछि ‘भोलि म पनि आउँछु’ भने उहाँलाई। होटलको व्यवस्था के-कस्तो छ भनेर सोधें। उहाँले राम्रा होटलहरू भएको बताउनुभयो। त्यसपछि एमाले इन्द्रसरोवर गाउँपालिका अध्यक्ष बीके शर्मालाई होटलहरू खुले-नखुलेको जानकारी मागें। उहाँले प्रशस्त खुलेको बताउनुभयो।
त्यसपछि ‘भोलि हामी आउँछौं, ४-५ जना हुन्छौं। होटल बुक गरिदिनु होला’ भनेँ। दिनभर हाइकिङ गर्ने अनि साँझ इन्द्रसरोवर आसपासमै बस्ने योजना बन्यो। इन्द्रसरोवरबाट चित्लाङ करिब १० किलोमिटर दूरीमा पर्दो रहेछ। र, हामीले इन्द्रसरोवरबाट चित्लाङसम्म पुगेर फर्किने योजना तय गर्यौँ।
नयाँ वर्षको बिहानै साढे सात बजेतिर म, श्रीमती, २-३ जना साथीहरूसँग गाडी लिएर गयौं। करिब दुई घण्टामा पुग्यौं, कुलेखानी ड्यामसम्मै गयौं। उहाँहरूले बुक गरिदिएको होटलमा पुग्यौं। साथीहरूले खाजा खानुभयो। मैले १६ घण्टापछि मात्र खाने भएकाले केही खाइनँ, इन्टरमिटेन्ट फास्टिङलाई निरन्तरता दिएको छु।
ब्रेकफास्टपछि हामी होटलबाट निस्कियौँ। र, चित्लाङसम्म पैदल यात्रा गर्यौँ। बाटामा पर्ने झरनामा नुहायौँ। झरनामुनिको पोखरीमा पौडी खेल्यौँ। कुलेखानीको मत्स्य विकास केन्द्र अवलोकन गर्यौँ। जंगलको गोरेटोमा चराचुरुंगीको चिर्बिरमा रमाउँदै उकाली-ओराली गर्यौँ। जंगलबीच रुखहरूको शीतलतामा थकाइ मार्यौँ। मनमा बाल्यपनको सम्झना आयो। यस्तै प्राकृतिक जीवनशैलीमा हुर्किएको हुँ म पनि।
चित्लाङ चन्द्रागिरिको ठ्याक्कै तल छ। यो ऐतिहासिक ठाउँ हो। त्यहाँबाट चेपाङहरूले गाडी बोकेर काठमाडौंमा गाडी भित्र्याएका हुन्। काठमाडौंमा गुडेको पहिलो गाडी। राणा शासनकाल र त्यसपछिका केही वर्ष काठमाडौंबाट बाहिर आउजाउ गर्न यही बाटो प्रयोग हुन्थ्यो। ज्येष्ठ नागरिकहरूका अनुसार राणाकालमा काठमाडौं प्रवेश गर्न चित्लाङमा अनुमति लिनुपर्थ्यो। बाहिर जाँदा पनि अनुमतिपत्र देखाएर मात्र जान पाइन्थ्यो। त्यसैले चित्लाङ मुख्य गौंडो थियो, काठमाडौंको।
अहिलेसम्म मैले चित्लाङ पुग्ने अवसर पाएको थिइनँ, यसपटक नयाँ वर्षको विदाले जुराइदियो। चित्लाङमा विस्तारै पुराना घरहरू नयाँबाट विस्थापित हुँदै रहेछन्। पुरानो भनेका केही पाटीपौवा र एकआध घर मात्रै छन्। इन्द्रसरोवर र चित्लाङ आउजाउ गर्न करिब चार घण्टा लाग्ने रहेछ।
गफ गर्दै पैदल यात्रा गर्दा समय बितेको पत्तै नहुने। एकदमै रमाइलो हुन्छ। अझ सामाजिक, राजनीतिक, प्रकृति, जंगल, ठाउँका बारेमा कुराकानी गर्दै अगाडि बढ्नुको मजा नै बेग्लै।
कुलेखानी ड्याम काठमाडौंबाट नजिकको गन्तव्य भएकाले यसको पर्यटकीय सम्भावना प्रचुर छ। त्यस दिन पनि १० हजारभन्दा बढी उपत्यकावासी कुलेखानी पुगेका थिए। गाडीको लस्कर थियो, सडक जाम नै भएको थियो। इन्द्रसरोवरमा डुंगा चढ्नेको घुइँचो थियो। यो लगभग फेवातालजस्तै छ। नेपालकै पुरानो ड्याम हो यो। जलाशययुक्त विद्युत आयोजना पनि यो नेपालको पहिलो हो। इन्द्रसरोवरमा माछा मार्ने ठेक्का दिने गरिएको रहेछ। ठेक्का पाउने मानिसले नै माछा निकाल्छन्। पोखरीबाट माछा निकालेर बिक्री गर्छन्। कुलेखानीका माछाको स्वाद लिन अवश्य छुटाएनौँ।
होली शिवपुरीमा
३ चैत ०७८। पहाडी भेगमा होलीको रौनक थियो। हामी भने उपत्यकाको होली ‘सेलिब्रेसन’ छाडेर शिवपुरीको जंगलतिर उक्लिएका थियौँ। स्वयम्भु, इचंगु नारायण, सेतो गुम्बा, रातो गुम्बा र रामकोटसम्मको हाइकिङमा रमायौँ। ठ्याक्कै मुहानपानी, बूढानीलकण्ठमाथि शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेश गर्ने ठाउँबाट हिँडेका थियौँ। तारेभीर हुँदै मूलखर्क पुग्यौँ। त्यो यात्रा करिब १२ किलोमिटरको थियो। म, श्रीमती, रमेश बराल, उहाँको भाइ, बाबुराम दाहाल, उहाँकी श्रीमतीलगायत सातजना थियौं। मूलखर्क गएर खाना खायौँ। खानामा लोकल कुखुरा, तरकारी, स्थानीय चामलको भात। काठमाडौं वरिपरिको हाइकिङमा प्रायः श्रीमतीलाई छुटाउँदिनँ।
शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जमा हाइकिङ गर्ने धेरै रुट छन्। म पर्यटनमन्त्री हुँदा १७ फागुन ०७६ मा ‘शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्र बृहत पदयात्रा’ नै आयोजना गरिएको थियो। हाल कांग्रेस महामन्त्री तथा पूर्वमन्त्री गगन थापाले पनि पदयात्रामा सहभागिता जनाउनुभएको थियो।
वनजंगल, चराचुरुंगी र वनस्पति, हाइकिङ रुटका विशेष आकर्षण हुन्छन्। यी सबैबाट भरिपूर्ण छन्, शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जमा रहेका हाइकिङ रुटहरू। शिवपुरीका हाइकिङ ट्रेलहरूबाट वनजंगल, सांस्कृतिक केन्द्रहरू, स्थानीय जनजीवन र आँखैमा ठोक्किन आइपुग्ने हिमशृंखलाहरू अवलोकन गर्दै काठमाडौंलाई एक फन्को लगाउन पाइन्छ। शिवपुरीमा हाइकिङ गर्ने मुख्यतः तीनवटा रुट चलनचल्तीमा छन्। ती सबैबाट शिवपुरी डाँडामा पुग्न सकिन्छ। विष्णुद्वार, वागद्वार, नागी गुम्बा, सेतो गुम्बा, रातो गुम्बा शिवपुर हाइकिङका प्रमुख सांस्कृतिक स्थल हुन्।
शिवपुरी ट्रेलका विशेषता धेरै छन्। तीमध्ये पाँच सयभन्दा बढी प्रजातिका बोटबिरुवा र आँखैमा ठोक्किन आइपुग्ने लाङटाङ हिमशृंखला विशेष हुन्। वन्यजन्तु, चराचुरुंगी, पुतली र वनस्पतिहरू अवलोकन गर्न काठमाडौंवासीले शिवपुरीमा हाइकिङ गर्नैपर्छ।
यहाँ निकै राम्रो जंगल छ। मैले सुनेअनुसार एसियाकै सबैभन्दा राम्रो जंगलमा पर्छन्, शिवपुरी, नगरकोट, ललितपुरका डाँडाका वनजंगल। दक्षिणकालीमाथिको जंगल पनि धेरै सुन्दर छ। यी जंगलमा पानीका मुहान पनि प्रशस्त छन्। विष्णुद्वार, वागद्वारको शिरान, मनोहरा, चापागाउँमा पनि पानीको राम्रो स्रोत छ। रसिला जंगल छन् यी।
म पर्यटनमन्त्री छँदा काठमाडौं वरिपरिका जंगललाई पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न त्यसको डीपीआर निर्माणका लागि निर्देशन दिएको थिएँ। त्यो काम हुँदैछ होला। पर्यटन विभागमार्फत पर्यटन बोर्ड बसेर त्यो कामलाई निरन्तरता दिन भनेको थिएँ। फुट, साइकल र विद्युतीय सवारी साधनका गरी तीनवटा ट्रेल बनाउने मेरो सोचाइ थियो। त्यसो गर्न सके सार्वजनिक विदाको दिन करिब सात लाख मानिसलाई काठमाडौं खाल्डोमाथिका डाँडाकाँडामा पुर्याउन सकिन्छ। ठाउँ-ठाउँमा रेस्टुराँ, जिम सेन्टर, रमाइलो गर्ने ठाउँ, स-साना खेलमैदान बनाउने योजना हो त्यो। त्यसो गर्न सके होटलमा लगानी गर्न निजी क्षेत्र आफैँ अग्रसर हुन सक्छ।
स्वर्गजस्तो काठमाडौं
काठमाडौंका मानिसहरू मध्यमवर्गीय र माथिल्लो वर्गका छन्। नजिक जान ठाउँ छैन, टाढा जान खर्चले धान्दैन। यो वरिपरिको जंगललाई आन्तरिक पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकियो भने धेरै फाइदा हुन्छ। विदेशी पर्यटकलाई लक्षित गरेर पनि ३-४ दिनको प्याकेज बनाउन सक्छौं। हालै चिनियाँ विदेश मन्त्री वाङ यीले पनि शिवपुरीको हाइकिङ गर्नुभयो। नेपाल आउँदा शिवपुरीमा उहाँको हाइकिङ यो दोस्रोपटक हो। त्यसबाट पनि शिवपुर कति चर्चित भन्ने जानकारी मिल्छ। सुन्दर, शान्त, स्वच्छ हावा, रसिलो र दृश्यावलोकनका लागि राम्रो गन्तव्य हो यो।
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गरे, काठमाडौंलाई पनि आफ्नो राज्यमा गाभे। त्यो राजनीतिक उद्देश्य थियो होला। तर, मलाई के लाग्छ भने काठमाडौं माथिका डाँडाबाट काठमाडौं हेर्दा उनले स्वर्गको टुक्राझैँ पाए। बस्ति कम थियो। वागमती, विष्णुमती, मनोहरा कञ्चन पानीका साथ बगिरहेका थिए। कालो माटो थियो, जहाँ प्रशस्त उब्जनी हुन्थ्यो। त्यस्तो ठाउँ देख्दा पृथ्वीनारायण शाह त के, जोकोही पनि लोभिन्छन्।
अहिले काठमाडौं त्यो रूपमा छैन। तर पनि, उपत्यकामाथिका डाँडाहरूबाट काठमाडौंको सौन्दर्य अहिले पनि कम छैन। चराचुरुंगी, वन्यजन्तु, धार्मिक, सांस्कृतिक स्थल प्रशस्त छन्, यहाँका डाँडाकाँडामा पनि।
शिवपुरी हुँदै चिसापानी पनि पुग्न सकिन्छ। गोसाइँकुण्डको ट्रेकिङ रुट पनि छ। उता सिन्धुपाल्चोक मेलम्चीभन्दा माथि हैबुङ हुँदै निस्किने रुट पनि छ। काठमाडौं वरिपरिका डाँडाकाँडामा करिब २० पटक हाइकिङ गइसकेको छु म। बालाजुबाट पसेर बोहोराटार नागार्जुन हुँदै माथि डाँडामा निस्किन सकिन्छ। जामाचो भन्ने बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको पवित्र स्थलसम्म पनि हाइकिङमा जान सकिन्छ।
नागार्जुनबाट पसेर कालु पाण्डेको शालिकमा पनि निस्कन सकिन्छ, थानकोटभन्दा माथि। त्यो करिब ४ घण्टाको यात्रा हो। कालु पाण्डे काटिएको ठाउँ बल्खु हो। तर, गोरखाबाट देखिने ठाउँमा शालिक राखिएको छ।
थानकोटबाट चित्लाङ पनि निस्किन सकिन्छ। चन्द्रागिरि केबलकार हुँदै यो रुट करिब चार घण्टाको हुन्छ। चन्द्रागिरि उक्लिन करिब अढाइ घण्टा लाग्छ। त्यहाँबाट चित्लाङ डेढ घण्टामा पुगिन्छ। यो रुट पनि हाइकिङको लागि राम्रो छ।
फर्फिङ माथिबाट डाँडैडाँडाबाट केबलकारसम्म पनि निस्किनसकिन्छ। त्यो पनि करिब तीन घण्टाको ट्रेकिङ रुट हो। लाकुरीभञ्ज्याङ (भक्तपुर र ललितपुरको माथि) बाट काभ्रेको साँगा निस्किन सकिन्छ। यो पनि करिब दुई घण्टाको यात्रा हो। यस्तै, गोदावरीबाट फूलचोकीको तलतलबाट कोटगाउँमा पुगिन्छ। यो रुट उकाली-ओराली हुँदै अगाडि बढ्छ। यो साइक्लिङ गन्तव्य पनि हो। यो पनि करिब तीन घण्टामा पुग्न सकिन्छ। यसैगरी, धर्मस्थलीबाट माथि चढेर तारकेश्वर मन्दिर हुँदै बूढानीलकण्ठमाथि डाँडागाउँ निस्किन सकिन्छ। यो करिब तीन घण्टाको रुट हो।
सुन्दरजलमाथि मूलखर्कबाट लप्सिफेदी र जर्सिङपौवा हुँदै नगरकोट निस्किन सकिन्छ। यो यात्रा करिब पाँच घण्टामा पूरा गर्न सकिन्छ। पहिले-पहिले चलेको नगरकोट, धुलिखेल रुट हिजोआज धेरै चलेको सुनेको छैन मैले। म त्यो रुटमा हिँडेको छैन। अहिले धुलाम्य सडकका कारण पनि यो रुट नचलेको हुन सक्छ। तर, नगरकोटमा बिहान खाजा खाएर धुलिखेलमा खाना खाई काठमाडौं फर्किन सकिन्छ यो रुटबाट।
(घुमफिरका सौखिन एमाले केन्द्रीय सचिव तथा पूर्वपर्यटनमन्त्री भट्टराईसँग कुराकानीमा आधारित। भट्टराईको पैदल यात्राका शृंखला लगातार प्रकाशित गर्नेछौँ।)
